Open Monumentendag: Oud Leiderdorp herleeft

Zaterdag 13 september is het Open Monumentendag, met dit jaar als thema Erfgoed en architectuur; gebouw(d) om te blijven. Tussen 12.00 en 17.00 uur kunt u naar zes locaties met een evenemententreintje, fietsend of lopend. In de Hoofdstraat zijn in het “Koningshuis” vertellingen over architect Hendrik Jesse. De Dorpskerk biedt exposities over architect Piet Van der Sterre en de 75-jarige fotoclub Daguerre. De naastgelegen Gemeenteschool wordt binnenkort in stijl verbouwd. Verderop neemt u een kijkje in de gang en het trappenhuis van Huize Helena. In de kerk van de Gereformeerde Gemeente zijn vertellingen over Bijbelse architectuur en beklimt u wellicht het torentje. In het tegenovergelegen Gebouw Irene hoort u meer over de voormalige kleiwarenindustrie langs de Oude Rijn. Vanuit het Kijk- en Afhaalpunt, met Van Gessel’s schaalmodellen van kasteel Huis ter Does en 25 winkeltjes, loopt u met vertellers door het Doeskwartier. Aan de Ruigekade bekijkt u de renovatie van de Pothuis-Hoeve. Meer informatie: www.leiderdorpsmuseum.nl. Meedoen is gratis, net als het programmagidsje dat begin september verkrijgbaar is. Als voorproefje een serie artikelen, waarvan hier het derde.

Tijdens Open Monumentendag herleeft oud Leiderdorp als u onderweg diverse grote canvasafbeeldingen bij de volgende locaties ziet.

Leiderdorpse brug, tot 1964

In de Bruggestraat vertelt de brugwachter u, net als vorig jaar, over zijn voormalige brug en de tolcenten die hij daar inde.

Van Leeuwenpark, uit 1915

Van Leeuwenpark met bewoners, gefotografeerd vanaf de Hoogmadeseweg. Foto Leiderdorps Museum.

Dit complex is ontworpen door architect Willem Dudok, beroemd door het Raadhuis in Hilversum en honderden andere gebouwen. Samen met architect Jacobus Oud ontwierp hij in opdracht van de Woningbouwvereniging Dorpsbelang “24 hygiënisch ingerichte woningen die voldoen aan de behoeften van een in bescheiden financiële omstandigheden verkerend gezin”, bestemd voor arbeiders. Naast één woonhuis dat ook diende als kapperszaak en winkel, kwamen er 18 Type A-woningen met ingebouwde keuken, wasplaats, twee kleine slaapkamers en vliering. De 5 Type B-woningen waren iets groter, met een aparte keuken en een extra slaapkamer. Het complex kreeg de naam van de kort tevoren overleden voorzitter van Dorpsbelang. Het Leidsch Dagblad berichtte: “Allerliefst staan ze bijeen gegroepeerd, in verschillende blokjes. Ruimte is er gelaten om een gemeenschappelijk plantsoentje aan te leggen, terwijl de eenvoud waarmee ze zijn opgetrokken, prachtig past in de landelijke omgeving. (...) Klein en gerieflijk en alles bij de hand. Geen centimeter grond is onbenut gebleven en toch gevoelt men dat niet.” Na de Tweede Wereldoorlog droeg Dorpsbelang het complex over aan de gemeente. De woningen werden in 1978 gesloopt. De Algemene Woningbouwverenging Leiderdorp liet het huidige ‘Van Leeuwenpark’ bouwen, volgens de plattegrond van Dudok en Oud.

Vijf kalkovens, tot 1932

In de 16e eeuw stonden er kalkovens tussen de Zijlpoort en de Leiderdorpse brug. Vanwege de stank en vervuiling wilde de stad Leiden in 1540 deze op grotere afstand van de stad houden. Vijf ovens kwamen op voldoende afstand te staan, ter hoogte van Hoofdstraat 119-135 bij het huidige Hubrechtplein. In die 15 tot 25 meter hoge kalkovens werden van boven af, om en om, schelpen en turf geworpen. Door verhitting tot ca. 1000 graden werden de schelpen omgezet in kluiten kalk en koolzuurgas, dat vervliegt. In de 5 tot 7 meter brede voet van de ovens zaten openingen (vuurmonden). Die waren afsluitbaar om de temperatuur te regelen. Na het branden werden door deze openingen de kluiten kalk uit de oven geschept. Die kluiten werden uitgespreid op de vloer in het naastgelegen blushuis en met water overgoten om ze uiteen te laten vallen. Onverbrande schelpen en brandstofresten werden eruit gezeefd, waarna het poeder in zakken of in bulk naar klanten werd vervoerd om te worden gebruikt in de bouw.

Vele arbeiders werkten bij het productieproces

Er stonden hier vijf ovens op rij: als de ene werd klaar gemaakt, waren andere in bedrijf en werd de laatste leeggeschept. De schelpen werden gevist en geraapt langs de kust. Het economisch belang van de kalkovens was groot. Vele arbeiders werkten bij het productieproces, het onderhoud, en de aan- en afvoer. Tegen het einde van de 19e eeuw nam cement de plaats van kalk in de bouw over. Als industrieel erfgoed staat er nog een in Katwijk. Na de sloop van onze vijf kalkovens in 1932, bewaarde de laatste eigenaar, de heer Bennink, uit een van de ovens de gevelsteen met een afbeelding van een varken. Leiderdorpers dachten dat dit varken op weg naar de slacht was ontsnapt en in een vuurmond was gevlucht, waar het jammerlijk om het leven kwam.

Archiefonderzoek leert echter dat het een wild zwijn is op een wapenschild met Franse lelies, met het jaartal 1698 en de initialen van Paulus van Lelyveld, een rijke kalkbrander uit Leiden. De gevelsteen staat nu tentoongesteld in het Leiderdorps Museum.

Kasteel Huis ter Does, voor 1300 tot 1740

In het Kijk- en Afhaalpunt op Hoofdstraat 164 toont Van Gessel de prachtige maquette. Aan de Ruigekade, waar de kasteelfundamenten onder het weiland voor boerderij Doeshof liggen, hoort u meer over de bouw, verwoestingen en verbouwingen van dit kasteel.