De geschiedenis van de Dr. van Rhijnstraat

Veel inwoners van Leiderdorp zijn afgelopen Koningsdag weer langs de kraampjes van de Kindervrijmarkt in het Oude Dorp gewandeld en daarbij ongemerkt ook door de Dr. van Rhijnstraat gekomen. Dit sfeervolle zijstraatje van de Hoofdstraat bestaat naar verhouding nog niet eens zo lang, want de eerste huizen werden er pas in 1904 gebouwd. Wat veel mensen ook niet zullen weten, is dat de Dr. van Rhijnstraat eerst de Middenstraat heette en pas in 1928 zijn huidige naam kreeg. In deze bijdrage van Historie Vlakbij Huis schetst Peter Diebels de geschiedenis van deze Leiderdorpse straat.

In 1889 besluit het college van burgemeester en wethouders van Leiderdorp tot de aanleg van vijf nieuwe straten in de buurt van de Herensingel. Het Leiderdorpse grondgebied was toen nog aanmerkelijk groter dan nu, want het strekte zich vanaf De Spanjaardsbrug via de Lage Rijndijk, de Herensingel en Maresingel uit tot aan de Haarlemmerweg. Eén van de nieuwe straatnamen zou ‘Middenstraat’ gaan heten. De straten kwamen er pas tien jaar later, in 1899, toen dit grondgebied als gevolg van de grenswijziging van 1896 tussen de gemeenten Leiden, Leiderdorp, Oegstgeest en Zoeterwoude naar Leiden was overgegaan. En de nieuwe eigenaar gaf ze andere namen dan het Leiderdorpse gemeentebestuur had bedacht.

Grindweg

Toch kwam er uiteindelijk wel een Middenstraat in Leiderdorp, en wel in het hart van het Oude Dorp. Tot 1900 stond er tegenover het woonhuis van huisarts dr. Willem Pieter van Rhijn aan de Dorpsstraat 12 (later Hoofdstraat 6) een hek dat toegang gaf tot het zogenaamde ‘burgje’ of ‘Burcht’. De Burcht was een klein park, omringd door water, waar Leiderdorper Van Kampen een hoenderpark van had gemaakt. Het lag tussen het uit 1868 daterende gemeentehuis en de Kerklaan. Het was schoenmaker Laurens Guldemond die van Van Kampen de helft van het park kocht en er in 1904 de eerste huizen liet bouwen. In de daaropvolgende jaren verrezen nog meer huizen en werd een eenvoudige grindweg met waterput aangelegd. Aan het eind van de weg lagen een sloot, volkstuintjes en weiland van Arie Vromesteijn (1845- 1924), die in 1899 maar liefst 56 hectare grond bezat en daarmee de op één na grootste grondbezitter van het dorp was.

De in 1902 aangetreden burgemeester Gerrit van der Valk Bouman nodigde grondeigenaar Laurens Guldemond uit een naam voor deze grindweg te bedenken, waarna de Middenstraat de officiële straatnaam werd. Naast Guldemond kochten ook Jan Willem Boehmer uit Leiden en de Leiderdorpers Simon Johannes van der Stoel en W.P. van Rhijn Jr. enkele woningen om ze vervolgens te verhuren.

Eerste bewoners 

In de collecties van Erfgoed Leiden en omstreken zijn in de akten van de burgerlijke stand en de bevolkingsregisters van Leiderdorp en in de gedigitaliseerde kranten de namen van de eerste bewoners van de huizen aan de Middenstraat terug te vinden. Ze hadden een breed scala aan beroepen: koopman, tuinknecht, koetsier, steenwerker, ijzerwerker, schipper, boerenarbeider stoker, metselaar, stoker en baggerman. 

Dokter Van Rhijn

Op het adres Middenstraat 8 woonde het gezin van Pieter van der Kwaak, koetsier van de al eerder genoemde huisarts Van Rhijn, die aan de Hoofdstraat 6 woonde en werkte. Op een foto (zie hieronder) uit het eind van de 19de eeuw zien we Pieter het tuig van het paard vasthouden, terwijl de huisarts met hoge hoed voor de fotograaf poseert alvorens in te stappen. 

Willem Pieter van Rhijn - geboren op 20 juli 1819 te Zwammerdam – studeerde medicijnen in Leiden en ging in 1847 in Nieuwveen als huisarts werken, waar hij in 1849 trouwde met de in Leiden geboren Cornelia Hillegonda Schoenmakers. Drie van hun kinderen werden daar geboren, terwijl de overige drie in Leiderdorp ter wereld kwamen, waar het gezin in 1854 was gaan wonen. De vader van Willem Pieter, Arnoldus van Rhijn (1786 – 1868) was hier al werkzaam als heel- en vroedmeester en zijn zoon nam deze rol van hem over. Het gezin woonde eerst in de Doeswijk op nummer 227 (en vanaf 1870 aan de Hoofdstraat).

Willem Pieter was naast zijn werk als geneesheer ook actief in de Hervormde kerk. In de jaren voor de Doleantie in 1886 was dr. van Rhijn de enige arts in Leiderdorp. Na de Doleantie wilden de Dolerenden naast een eigen dominee ook een eigen dokter en dat werd dokter de Bruyne, die jarenlang in het pand aan de Hoofdstraat 8 woonde, direct naast zijn collega Van Rhijn.

Op 11 februari 1900 overleed huisarts van Rhijn, vier jaar na zijn vrouw Cornelia. Kort daarna werd het pand Hoofdstraat 6 in gebruik genomen als postkantoor tot medio jaren ‘60, toen de gemeente het in gebruik nam voor de afdeling burgerlijke stand en afdeling sociale zaken.

Naamswijziging

In februari 1928 deed de in 1866 geboren zoon Willem Pieter het verzoek aan de gemeente om de naam van de Middenstraat te wijzigen naar die van zijn overleden vader en mede door de steun van de bewoners van de Middenstraat besloot het gemeentebestuur hier in maart 1928 positief op.

In de collectie van het Molenmuseum De Valk in Leiden bevinden zich nog enkele voorwerpen uit de collectie van de familie van Rhijn, die verwijzen naar dokter van Rhijn, waaronder een reglement voor de bewoners en een plaquette van Van Rhijn die in 1938 werd onthuld.

De rubriek ‘Historie vlakbij Huis’ wordt verzorgd door medewerkers van het Leiderdorps Museum en verschijnt eens per maand.